Chọi gà không chỉ là một trò chơi giải trí đơn thuần mà còn là nét văn hóa đặc sắc trong các lễ hội xuân tại Việt Nam, thể hiện tinh thần thượng võ và nghệ thuật nuôi dưỡng công phu.

I. Giới thiệu chung và nguồn gốc trò chơi chọi gà

Tổng quan về phong tục chọi gà

Chọi gà (ở miền Nam thường gọi là đá gà) không đơn thuần chỉ là một trò chơi giải trí. Đây là một hình thức sinh hoạt văn hóa cộng đồng, một trò chơi dân gian mang đậm tính đối kháng và nghệ thuật nuôi dưỡng. 

Về mức độ phổ biến, trò chơi dân gian chọi gà phát triển mạnh mẽ trên khắp cả ba miền Bắc, Trung, Nam. Tuy nhiên, nét đẹp văn hóa chọi gà truyền thống thường được thể hiện rõ nét nhất tại các lễ hội làng quê ở miền Bắc và miền Trung vào dịp Tết Nguyên Đán. 

Nguồn gốc trò chơi chọi gà Việt Nam

Theo nhiều tài liệu nghiên cứu, nguồn gốc trò chơi chọi gà tại Việt Nam đã có từ thời thượng cổ, gắn liền với nền văn minh lúa nước. Thời xưa, chọi gà được xem là thú vui tao nhã của các bậc vương giả, quý tộc. 

Có nhiều giai thoại lịch sử liên quan đến chọi gà Việt Nam. Nổi tiếng nhất là câu chuyện về Tả quân Lê Văn Duyệt, một vị tướng tài ba thời Nguyễn, cũng là một người rất mê và am hiểu về gà chọi. Ông đã nâng tầm việc nuôi và chơi gà lên thành một nghệ thuật.

II. Chuẩn bị trước khi chơi chọi gà

Khác với các trò chơi khác dùng công cụ sẵn có, để tổ chức một hội thi chọi gà đúng chất dân gian đòi hỏi sự chuẩn bị vô cùng công phu, kéo dài hàng tháng, thậm chí hàng năm trời.

"Chiến kê" - Linh hồn của sới gà

Dụng cụ quan trọng nhất chính là những chú gà chọi (gà nòi). Để có được những hình ảnh gà chọi dũng mãnh trên sới, người nuôi phải trải qua quá trình tuyển chọn giống nòi khắt khe (xem tướng, xem chân, xem vảy).

Sau đó là chế độ chăm sóc, tẩm bổ và luyện tập (vần hơi, chạy lồng, om bóp nghệ) cực kỳ gian khổ mà chỉ những người thực sự đam mê mới theo đuổi được.

Sới gà và không gian thi đấu

"Sới gà" là nơi diễn ra các trận chọi gà. Trong các lễ hội dân gian, sới gà thường là một bãi đất trống bằng phẳng, hình tròn, được quây lại bằng cót hoặc đắp bờ đất thấp để khán giả đứng xung quanh quan sát. 

Không gian sới phải đảm bảo đủ rộng để hai chú gà thỏa sức thi triển đòn lối, nền đất phải nện chặt vừa đủ để không quá cứng gây chấn thương chân gà, nhưng cũng không quá mềm khiến gà bị lún.

>>> Click để xem ngay: Hướng dẫn cách chơi bịt mắt đánh trống - Luật và mẹo thắng

III. Mục tiêu và luật chơi cốt lõi của chọi gà

Mục tiêu chiến thắng

Mục tiêu cuối cùng của một trận chọi gà là tìm ra chú gà chiến thắng. Chiến thắng được công nhận khi đối thủ không còn khả năng chiến đấu (nằm gục, không đứng dậy được khi trọng tài đếm) hoặc bỏ chạy, không chịu thi đấu tiếp (gọi là "rót").

Các khái niệm và thuật ngữ cơ bản

• Hồ: Là đơn vị đo thời gian một hiệp đấu. Trong chọi gà truyền thống, một hồ thường kéo dài khoảng 15 phút (hoặc tàn một cây nhang).
• Làm nước (Nghỉ giữa hồ): Khoảng thời gian nghỉ giữa hai hồ đấu (thường là 5 phút) để chủ gà chăm sóc, mát-xa, cho gà uống nước và làm sạch vết thương, giúp gà hồi phục thể lực.
• Cựa: Vũ khí chính của gà, là phần xương cứng nhô ra ở chân.
• Chấp: Khi hai gà chênh lệch nhau một chút về cân nặng hoặc cựa, sẽ có luật chấp (ví dụ: gà nặng hơn phải chấp gà nhẹ hơn được đánh trước vài đòn hoặc chấp tiền thưởng).

Luật chọi gà cơ bản

• Thứ tự lượt: Trận đấu diễn ra liên tục, không chia lượt đánh như game bài hay cờ tướng. Hai con gà tự do tấn công và phòng thủ theo bản năng và kỹ năng đã được huấn luyện.
• Quy định về cựa: Trong các lễ hội văn minh, gà thường được bọc cựa bằng vải dày hoặc băng dính để giảm sát thương, tránh gây chết chóc, chủ yếu thi đấu bằng đòn thế và sức bền.
• Luật ra - vào: Khi một trong hai con gà bị mắc cựa vào đối phương hoặc cả hai cùng mệt lử đứng tựa vào nhau không đánh (gọi là "soi lồng"), trọng tài sẽ ra lệnh "bắt gà" để tách chúng ra, sau đó thả lại vào vị trí cũ ("nạp gà") để đấu tiếp.
  

IV. Hướng dẫn cách chọi gà chi tiết

Bắt đầu ván chơi (Giai đoạn khai cuộc)

Không khí tại sới chọi gà lúc này cực kỳ căng thẳng và trang nghiêm, xen lẫn sự háo hức của người xem. Sau hiệu lệnh bắt đầu của trọng tài, hai chủ gà cùng lúc thả tay ra. Những chiến kê, vốn được nuôi dưỡng theo chế độ đặc biệt ("om bóp" bằng rượu nghệ cho da đỏ au, dày dạn như sắt nguội), sẽ lao vào nhau ngay lập tức.

Giai đoạn đầu thường là những pha thăm dò (gọi là "so cựa"). Hai chú gà sẽ vươn cổ, xù lông bờm (lông cổ) để đe dọa đối phương và tìm sơ hở. Những cú mổ đầu tiên thường nhắm vào mào hoặc da đầu để lấy thế, tạo điểm tựa cho những cú tung cước sau này. Khán giả lúc này thường giữ im lặng để quan sát "tướng" gà, xem con nào lanh lẹ hơn, con nào có thế đứng vững chãi hơn để đưa ra những nhận định ban đầu.

Diễn biến lượt chọi gà (Giai đoạn trung cuộc)

Đây là phần hấp dẫn và kịch tính nhất, nơi phô diễn toàn bộ tinh hoa của bộ môn chọi gà. Một trận đấu có thể kéo dài từ vài hồ đến cả chục hồ (từ sáng đến chiều tối), thử thách sức bền khủng khiếp của chiến kê.

Các đòn thế đỉnh cao: Trong giai đoạn này, người xem sẽ được chiêm ngưỡng những tuyệt kỹ như:

• Đòn hầu: Gà mổ vào hầu đối phương rồi tung chân đá vào phần cổ, gây choáng váng.
• Đòn kiềng: Gà chui xuống dưới chân đối phương, đánh vào phần ức hoặc bụng, làm đối thủ mất thăng bằng.
• Đòn vỉa: Gà rúc cánh (chui đầu vào nách cánh đối phương) để tránh đòn, sau đó bất ngờ ngóc đầu lên mổ vào lưng hoặc tảng (gáy) đối thủ.
• Xạ kích: Những cú đá bay song phi (đá bằng cả hai chân cùng lúc) vô cùng đẹp mắt và uy lực.

Nghệ thuật làm nước: Giữa các hồ đấu là khoảng thời gian "vàng" thể hiện tình cảm của chủ gà. Người xem sẽ thấy các kê sư tỉ mẩn dùng khăn nóng lau sạch máu, hút đờm trong cổ họng gà (thậm chí dùng miệng mình để hút trực tiếp để gà dễ thở), khâu lại mí mắt bị rách, và phun rượu xoa bóp cơ đùi cho gà. 

Kết thúc ván chọi gà (Giai đoạn tàn cuộc)

Trận đấu đi về những hồ cuối khi thể lực của hai chiến kê đã giảm sút đáng kể. Lúc này, ý chí là yếu tố quyết định thắng bại. Có những chú gà dù chân đã run, mắt đã híp nhưng vẫn không chịu lùi bước, vẫn cố rướn cổ mổ trả miếng mỗi khi đối phương áp sát.

Trận đấu kết thúc khi trọng tài xác nhận một bên hoàn toàn thua cuộc:

• Nếu một con bỏ chạy, nhảy ra khỏi cót, con còn lại đứng hiên ngang trong sới thì con ở lại thắng.
• Nếu một con nằm gục không dậy được sau 3 lần nâng (trọng tài nhấc lên thả xuống mà gà vẫn nằm im), con đó thua.
• Nếu hai con cùng kiệt sức, không còn khả năng mổ hay đá, trọng tài có thể tuyên bố hòa để giữ gìn sức khỏe cho gà. Đây là cái kết đẹp thường thấy trong các lễ hội làng, mang ý nghĩa "dĩ hòa vi quý", cả làng cùng vui.

>>> Tìm hiểu thêm: Hướng dẫn chơi bịt mắt bắt vịt - Luật chơi và mẹo thắng

V. Ý nghĩa trò chơi chọi gà và những quy định đặc biệt

Chúng ta cần phân biệt rõ giữa chọi gà truyền thống trong lễ hội và các hình thức cá độ đá gà ăn tiền phi pháp.

Ý nghĩa trò chơi chọi gà trong văn hóa Việt

Ý nghĩa trò chơi chọi gà rất sâu sắc. Nó không chỉ là thú vui tiêu khiển mà còn biểu trưng cho tinh thần thượng võ, sự dũng cảm, kiên cường, không khuất phục trước đối thủ mạnh. Hình ảnh hai con gà chọi nhau dũng mãnh còn là ước vọng của người nông dân về sức khỏe, mùa màng bội thu và sự phồn thịnh trong năm mới. Đây là một nét đẹp văn hóa chọi gà cần được gìn giữ đúng mực.

Những lưu ý quan trọng và quy tắc "ngầm"

Trong các sới gà dân gian, có những quy tắc bất thành văn về cách ứng xử. Người xem phải giữ trật tự, không được ném vật lạ vào sới, không được có lời lẽ kích động hay can thiệp vào trận đấu. 

Chủ gà dù thắng hay thua cũng phải giữ thái độ tôn trọng đối thủ, thể hiện tinh thần "chơi đẹp" của người quân tử. Mọi hành vi gian lận như dùng thuốc kích thích, cựa sắt đều bị cộng đồng lên án mạnh mẽ và cấm tham gia vĩnh viễn.

VI. Hình ảnh minh họa của chọi gà

Giữa sân đình náo nhiệt, hai chú chiến kê đỏ rực màu da, lông mượt mà đang tung mình trên không trung với tư thế dũng mãnh, xung quanh là những ánh mắt say mê và tiếng hò reo vang dội của dân làng trong ngày hội xuân.

Chọi gà là di sản văn hóa phi vật thể quý báu, dạy con người về sự kiên cường và lòng dũng cảm. Hy vọng bài viết giúp bạn có cái nhìn sâu sắc và đúng đắn hơn về bộ môn nghệ thuật dân gian này. Đừng quên tham khảo cách chơi của nhiều trò chơi dân gian khác cùng chúng tôi.