Thổi cơm thi là nét đẹp văn hóa tâm linh, tôn vinh tài năng khéo léo của cư dân lúa nước. Trò chơi tái hiện lại cảnh rèn quân nấu ăn nhanh trong lịch sử giữ nước hào hùng.

I. Giới thiệu chung và nguồn gốc hội thổi cơm thi

Tổng quan về trò chơi 

Thổi cơm thi không đơn thuần là một cuộc thi nấu ăn thông thường mà là một trò chơi dân gian mang đậm tính nghi lễ và trình diễn, thường được tổ chức dưới hình thức một lễ hội cộng đồng.

Đây là sự kết hợp độc đáo giữa kỹ năng nội trợ khéo léo, sức khỏe dẻo dai và tinh thần làm việc nhóm ăn ý. Trò chơi này thuộc thể loại vận động dân gian kết hợp với tín ngưỡng phồn thực của cư dân nông nghiệp lúa nước.

Nguồn gốc thổi cơm thi và các giai thoại lịch sử

Khi tìm hiểu về nguồn gốc thổi cơm thi, chúng ta bắt gặp nhiều giai thoại thú vị gắn liền với lịch sử dựng nước và giữ nước.

Phổ biến nhất là tích truyện liên quan đến việc hành quân đánh giặc. Để đảm bảo bí mật và tốc độ hành quân, quân sĩ phải vừa đi vừa nấu cơm, không được dừng lại lập bếp kiềng. Từ đó, hình thức "vừa đi vừa nấu" ra đời và được mô phỏng lại trong các lễ hội nấu cơm sau này để rèn luyện sự dẻo dai, tháo vát.

Một số nơi nổi tiếng với truyền thống này có thể kể đến như hội thi thổi cơm ở Đồng Vân (Hà Nội) hay hội thi thổi cơm làng Chuông. Mỗi nơi lại có những biến thể và câu chuyện riêng, làm phong phú thêm cho kho tàng thổi cơm thi dân gian.

II. Chuẩn bị trước khi tổ chức thổi cơm thi

Khác với các trò chơi hiện đại, nguyên liệu cho một cuộc thi nấu cơm dân gian hoàn toàn lấy từ tự nhiên và đời sống nông nghiệp.

Dụng cụ cần thiết cho các đội chơi

Để tham gia, các đội cần chuẩn bị kỹ lưỡng những vật dụng sau:

• Niêu cơm: Thường là niêu đất nhỏ, loại dễ bắt nhiệt.
• Gạo và nước: Được ban tổ chức cung cấp định lượng bằng nhau để đảm bảo công bằng.
• Chất đốt: Rơm khô, củi nhỏ hoặc bã mía. Tuyệt đối không dùng bếp ga hay cồn công nghiệp.
• Dụng cụ tạo lửa: Tùy theo luật chơi của từng lễ hội thổi cơm thi, có nơi cho dùng bật lửa, nhưng nhiều nơi yêu cầu cao hơn là phải dùng đá lửa, cọ xát tre nứa để tạo lửa (kéo lửa).
• Dụng cụ gánh/treo: Quang gánh, đòn càn, hoặc những cây gậy dài để treo niêu cơm khi di chuyển.

Sắp xếp đội hình và không gian thi đấu

Không gian tổ chức thường là sân đình, bãi đất rộng hoặc bờ đê bằng phẳng. Ban tổ chức sẽ kẻ vạch xuất phát và đích đến. Các đội sẽ bốc thăm vị trí đứng. Mỗi đội cần phân công rõ ràng: người nhóm lửa, người gánh niêu, người che gió và người canh nước.

>>> Tìm hiểu thêm: Cách chơi đập niêu đất trong lễ hội truyền thống Việt Nam

III. Mục tiêu và luật chơi cốt lõi của thổi cơm thi

Mục tiêu chiến thắng

Đội chiến thắng là đội hoàn thành nồi cơm trong thời gian quy định (thường tính bằng thời gian cháy hết một nén hương). Quan trọng hơn, cơm phải chín đều, dẻo, trắng, không bị khê (cháy), không bị sống hoặc nhão.

Quy tắc chấm điểm trong cuộc thi nấu cơm

Ban giám khảo là các bô lão có uy tín trong làng. Luật chơi thổi cơm thi thường quy định tiêu chí chấm điểm như sau:

• Thời gian: Hoàn thành trước hoặc đúng giờ.
• Chất lượng cơm: Đây là yếu tố quyết định. Giám khảo sẽ mở niêu, xới cơm để kiểm tra độ chín, ngửi mùi hương và nếm thử.
• Kỹ thuật: Quá trình tạo lửa, giữ lửa và phối hợp đồng đội cũng được đánh giá.

Luật chơi Thổi cơm thi cơ bản

• Nguyên tắc tạo lửa: Luật chơi bắt buộc lửa phải được tạo ra từ ma sát tự nhiên (kéo lửa). Mọi hành vi sử dụng diêm, bật lửa, hay tàn thuốc lá đều bị coi là phạm quy và bị loại trực tiếp.
• Quy định thời gian: Thường được tính bằng độ tàn của một hoặc ba nén hương (nhang) đại. Khi hương tàn, trống điểm, các đội phải ngừng tay và nộp sản phẩm ngay lập tức.
• Bảo vệ niêu cơm: Trong quá trình nấu, nếu niêu cơm bị rơi vỡ, đội đó sẽ bị loại. Các thành viên phải phối hợp để che chắn gió, đảm bảo lửa cháy đều quanh niêu.

IV. Hướng dẫn chi tiết diễn biến hội thổi cơm thi

Bắt đầu ván chơi (Giai đoạn khai cuộc)

Khi tiếng trống cái vang lên ba hồi chín tiếng, không khí lễ hội thổi cơm thi vỡ òa trong tiếng reo hò. Giai đoạn đầu tiên thường là phần thi chạy lấy nguyên liệu (tùy từng địa phương).

Ở hội thi làng Chuông hay Thi Cấm, các chàng trai khỏe mạnh nhất của đội sẽ xuất phát từ sân đình, chạy thật nhanh đến bến sông hoặc giếng làng để lấy nước vào trong những chiếc hũ sành. Đường chạy thường trơn trượt hoặc có chướng ngại vật để thử thách sức bền.

Cùng lúc đó, các thành viên khác sẽ thi nhau giã gạo (nếu gạo chưa được xay xát) cho trắng hoặc chạy đi tìm những thanh tre già để chuẩn bị kéo lửa. Sự khẩn trương, vội vã tạo nên không khí náo nhiệt ngay từ những giây phút đầu tiên.

Diễn biến lượt chơi (Giai đoạn trung cuộc)

Đây là giai đoạn kịch tính và hấp dẫn nhất của thổi cơm thi, thể hiện kỹ năng sinh tồn tuyệt vời của người nông dân Việt Nam.

Kéo lửa: Hai người đàn ông khỏe mạnh sẽ giữ hai đầu thanh tre, tì mạnh vào một thanh tre khác có kẹp bùi nhùi rơm khô. Họ phải cọ xát liên tục, nhịp nhàng và cực nhanh. Mồ hôi vã ra như tắm dù trời xuân se lạnh. Khi khói trắng bắt đầu bốc lên và có đốm lửa đỏ, người cầm mồi rơm phải nhanh chóng thổi nhẹ để lửa bùng lên. Tiếng khán giả hò reo "Cố lên, cháy rồi, cháy rồi!" vang dội cả một góc sân đình.

Nhóm bếp và nấu cơm: Ngay khi có lửa, bếp được nhóm lên. Tùy theo luật chơi của từng nơi mà cách nấu sẽ khác nhau:

• Nấu trên mặt đất: Niêu cơm được đặt trên kiềng hoặc ba viên gạch, người chơi phải che chắn gió cẩn thận.
• Vừa đi vừa nấu (độc đáo nhất): Một người gánh quang gánh hoặc cầm cần tre cong vút, niêu cơm treo lủng lẳng ở một đầu. Người nấu phải đi theo, khéo léo giữ củi lửa cháy dưới đáy niêu đang đung đưa mà không làm tắt lửa hay vỡ niêu. Cách này đòi hỏi sự phối hợp cực kỳ ăn ý giữa người gánh và người nấu, bước chân phải uyển chuyển nhịp nhàng.

Canh lửa: Người nấu phải canh nước và lửa cực chuẩn. Lửa quá to cơm sẽ khê, lửa nhỏ cơm sẽ sống. Khi nước sôi trào, họ phải chắt nước (nếu nấu cơm tẻ) hoặc ghế cơm thật đều tay. Kỹ thuật "vần cơm" bằng than hồng trong điều kiện di chuyển là bí quyết gia truyền của từng đội chơi.

Kết thúc ván chơi thổi cơm thi (Giai đoạn tàn cuộc)

Khi nén hương cháy gần hết, cũng là lúc mùi cơm thơm lừng tỏa ra khắp sân đình, hòa quyện với mùi khói rơm rạ tạo nên hương vị Tết cổ truyền đặc trưng.

Tiếng trống báo hiệu hết giờ vang lên. Các đội chơi dập tắt lửa, lau sạch bụi tro bên ngoài niêu cơm, sắp xếp đội hình chỉnh tề.

Ban giám khảo (các cụ cao niên có uy tín) sẽ đi chấm điểm từng niêu. Quy trình chấm rất khắt khe và công tâm:

• Quan sát: Niêu cơm phải còn nguyên vẹn, không nứt vỡ, bên ngoài sạch sẽ.
• Mở nắp: Hơi cơm bốc lên nghi ngút, hạt cơm phải trắng, không bị ám khói đen.
• Nếm thử: Bấm thử hạt cơm thấy mềm, dẻo, chín nục từ trong ra ngoài, không bị sượng (sống) hay khê (cháy).

V. Ý nghĩa hội thi thổi cơm và những lưu ý đặc biệt

Trò chơi này mang nhiều tầng ý nghĩa sâu sắc hơn là việc thắng thua đơn thuần.

Ý nghĩa văn hóa sâu sắc

Ý nghĩa hội thi thổi cơm nằm ở việc tôn vinh hạt gạo - "hạt ngọc của trời" và nền văn minh lúa nước. Nó cũng là dịp để cầu mong mưa thuận gió hòa, mùa màng bội thu. Hơn nữa, trò chơi đề cao sự khéo léo, kiên nhẫn của người nông dân và tình đoàn kết xóm làng.

Những lỗi thường gặp và mẹo nhỏ

Trong quá trình tổ chức thi thổi cơm, các đội thường mắc lỗi như:

• Để lửa quá to khiến cơm bị khê, hoặc lửa quá nhỏ khiến cơm bị sống.
• Di chuyển không khéo làm đổ nước hoặc vỡ niêu.
• Không phối hợp tốt khi chắn gió, làm tắt bếp giữa chừng.

Mẹo chiến thắng

Người giữ lửa đóng vai trò quan trọng nhất. Cần phải hiểu tính chất của niêu đất và loại củi mình dùng để điều chỉnh nhiệt lượng phù hợp. Khi cơm cạn nước, phải giảm lửa ngay để ủ cho cơm chín nục.

>>> Khám phá ngay: Leo cột mỡ là gì? Cách chơi luật thi đấu và mẹo chiến thắng

VI. Hình ảnh minh họa hội thổi cơm thi

Giữa sân đình mịt mù khói trắng, những chàng trai lực lưỡng đang hì hục kéo lửa, những cô gái má đỏ hây hây vừa đi vừa khéo léo giữ ngọn lửa rơm dưới niêu cơm treo lơ lửng, xung quanh là tiếng trống giục giã và tiếng hò reo cổ vũ của dân làng.

Thổi cơm thi là di sản văn hóa phi vật thể quý báu, thể hiện ước vọng no ấm và sự gắn kết cộng đồng. hy vọng bài viết giúp bạn hiểu và trân trọng hơn nét đẹp truyền thống này của dân tộc. Đừng quên tham khảo cách chơi của nhiều trò chơi dân gian khác cùng chúng tôi.