Cờ người là nét đẹp văn hóa độc đáo trong các lễ hội xuân tại Việt Nam. Đây là sự kết hợp tinh tế giữa trí tuệ chiến thuật của cờ tướng và nghệ thuật trình diễn võ thuật cổ truyền.
I. Giới thiệu chung và nguồn gốc của hội cờ người
Tổng quan về cờ người Việt Nam
Cờ người thực chất là một biến thể sống động của Cờ tướng. Thay vì sử dụng các quân cờ bằng gỗ hay sừng trên bàn cờ nhỏ, trò chơi này sử dụng chính con người thật để đóng vai các quân cờ và di chuyển trên một sân bãi rộng lớn.
Đây là một thể loại trò chơi mang tính trình diễn cao, thường được tổ chức trong các hội thi cờ người tại các lễ hội làng quê, đặc biệt là ở miền Bắc và miền Trung Việt Nam.
Nguồn gốc và lịch sử trò chơi cờ người
Nguồn gốc Cờ người xuất phát từ nhu cầu thưởng thức cờ tướng của đông đảo quần chúng trong các dịp hội hè. Khi một ván cờ hay diễn ra, bàn cờ nhỏ không đủ để mọi người cùng xem, vì vậy người xưa đã nghĩ ra cách phóng to bàn cờ và dùng người thật để thay thế quân cờ, giúp khán giả đứng xa cũng có thể theo dõi.
Lịch sử trò chơi Cờ người cũng gắn liền với truyền thống thượng võ của dân tộc. Ngày xưa, các võ tướng thường dùng hình thức này để rèn luyện tư duy chiến thuật và thao diễn đội hình.
II. Chuẩn bị trước khi tổ chức hội cờ người
Việc tổ chức trò chơi cờ người quy mô và bài bản đòi hỏi sự chuẩn bị công phu về cả nhân lực và vật lực.
Dụng cụ và nhân sự cần thiết
Một hội thi Cờ người hoành tráng cần những yếu tố sau:
- Sân bãi: Một khoảng sân rộng, bằng phẳng (thường là sân đình, sân chùa) được kẻ ô như bàn cờ tướng.
- Nhân sự đóng quân cờ: Cần 32 người, chia làm hai phe Đỏ và Đen (hoặc Xanh). Mỗi phe 16 người đóng vai: Tướng, Sĩ, Tượng, Xe, Pháo, Mã, Tốt.
- Kỳ thủ (Người chơi chính): Hai cao thủ cờ tướng ngồi trên chòi cao hoặc vị trí trang trọng để điều khiển trận đấu.
- Tổng cờ (Trọng tài/Loa tay): Người có giọng vang, am hiểu luật để xướng tên nước đi cho các quân cờ di chuyển.
- Dụng cụ hỗ trợ: Trống hội để tạo không khí, cờ lệnh cho kỳ thủ, và đôi khi là binh khí mô hình cho các quân cờ.
>>> Khám phá ngay: Leo cột mỡ là gì? Cách chơi luật thi đấu và mẹo chiến thắng
Trang phục cờ người và sắp xếp ban đầu
Trang phục cờ người là yếu tố quan trọng tạo nên sự rực rỡ của lễ hội. Mỗi quân cờ được mặc trang phục lính thú thời xưa với màu sắc đặc trưng của phe mình (thường là đỏ và vàng/xanh).
- Quân Tướng: Mặc trang phục soái, mũ mão cân đai, có lọng che.
- Các quân khác: Mặc trang phục phù hợp với vai vế, trước ngực và sau lưng có thêu tên quân cờ mình đóng (ví dụ chữ "Xe", "Pháo").
Cách bố trí đội hình người trên sân y hệt như cách xếp quân trên bàn cờ tướng thông thường.
III. Mục tiêu và luật chơi cốt lõi trong cờ người
Về cơ bản, quy tắc cờ người dựa hoàn toàn trên luật chơi của Cờ tướng. Điểm khác biệt nằm ở cách thức thực hiện nước đi.
Mục tiêu chiến thắng trong hội thi cờ người
Mục tiêu tối thượng của hai kỳ thủ điều khiển trận đấu là tìm cách chiếu bí quân Tướng của đối phương để giành chiến thắng. Ván cờ cũng có thể kết thúc hòa nếu hai bên không còn đủ lực lượng để tấn công.
Các khái niệm và luật chơi cơ bản
Người xem cần hiểu rõ: Những người đứng trên sân chỉ là "quân cờ sống", họ không tự quyết định nước đi. Họ chỉ di chuyển theo lệnh của kỳ thủ.
Luật di chuyển: Tuân theo luật cờ tướng (Xe đi thẳng, Mã đi ngày, Tượng đi điền, Pháo cần ngòi để ăn...). Khi đến lượt, kỳ thủ sẽ suy nghĩ và ra hiệu lệnh nước đi. Tổng cờ sẽ xướng to nước đi đó (ví dụ: "Pháo đỏ bình năm!"). Nghe hiệu lệnh, người đóng vai quân Pháo đỏ sẽ thực hiện động tác di chuyển đến vị trí mới.
IV. Hướng dẫn chi tiết diễn biến trận cờ người
Bắt đầu ván cờ người (Giai đoạn khai cuộc)
Không khí lễ hội bắt đầu nóng lên khi tiếng trống hội vang lên liên hồi. Hai đội quân cờ người từ hai phía cổng đình tiến vào sân trong tiếng nhạc bát âm réo rắt. Họ đi theo hàng lối chỉnh tề, thực hiện nghi thức chào khán giả và chào nhau trước khi vào vị trí.
Tổng cờ bước ra giữa sân, dõng dạc đọc loa giới thiệu danh tính hai kỳ thủ. Sau hiệu lệnh khai cuộc (thường là ba hồi trống sấm), trận đấu bắt đầu. Kỳ thủ cầm quân Đỏ thường được ưu tiên đi trước.
Khi kỳ thủ nhấc quân cờ trên bàn nhỏ và đặt xuống vị trí mới, tổng cờ sẽ quan sát và xướng to nước đi bằng những câu vần vè hoặc thuật ngữ chuyên môn, ví dụ: "Pháo đầu bình năm tấn ba". Nghe dứt tiếng loa, quân Pháo đỏ trên sân đình sẽ thực hiện động tác "Dạ" thật to, sau đó múa một đường quyền khởi động rồi di chuyển đến vị trí mới. Không khí lúc này vừa trang nghiêm vừa rộn rã.
Diễn biến lượt chơi cờ người (Giai đoạn trung cuộc)
Đây là giai đoạn hấp dẫn nhất của ván cờ, nơi sự kết hợp giữa trí tuệ và võ thuật lên ngôi. Trên chòi cao, hai kỳ thủ trầm ngâm suy tính từng nước đi hiểm hóc. Dưới sân đình, các quân cờ người phải luôn giữ thần thái tập trung. Khi chưa đến lượt, họ phải đứng nghiêm như tượng (đối với Cờ người miền Bắc) hoặc ngồi trên ghế (đối với một số biến thể miền Trung/Nam).
Điểm nhấn kịch tính nhất xảy ra khi có tình huống "ăn quân" (bắt quân). Ví dụ, khi quân Mã đỏ muốn ăn quân Tốt đen:
- Kỳ thủ đỏ thực hiện nước bắt Tốt trên bàn nhỏ.
- Tổng cờ hô to lệnh tấn công.
- Người đóng vai Mã đỏ sẽ múa bài binh khí (đao hoặc thương), tiến về phía Tốt đen với khí thế hừng hực.
- Người đóng vai Tốt đen cũng không chịu thua, rút binh khí ra chống đỡ. Hai bên sẽ thực hiện một màn giao đấu (đã được tập luyện trước) với các động tác đỡ, gạt, tránh né đẹp mắt.
- Kết thúc màn giao đấu, Tốt đen (quân bị ăn) sẽ giả vờ bị trúng đòn, ngã xuống hoặc cúi đầu chịu thua, sau đó rời khỏi bàn cờ về khu vực quy định. Quân Mã đỏ sẽ chiếm lĩnh vị trí đó trong tiếng vỗ tay rào rào của khán giả.
Kết thúc ván chơi cờ người (Giai đoạn tàn cuộc)
Khi ván cờ đi vào hồi kết, số lượng quân trên sân thưa dần. Lúc này, mọi sự chú ý dồn vào quân Tướng. Những nước chiếu tướng liên tục sẽ khiến quân Tướng phải di chuyển vất vả để trốn chạy hoặc huy động quân sĩ bảo vệ.
Trận đấu kết thúc khi một bên bị chiếu bí (hết nước đi). Tổng cờ sẽ phất cờ tuyên bố người chiến thắng.
- Nếu phe Đỏ thắng: Quân Tướng đỏ sẽ đứng giữa sân, các quân còn lại vây quanh hò reo, giương cao cờ hiệu. Quân Tướng đen sẽ cúi đầu hoặc làm động tác dâng ấn kiếm xin hàng.
- Nếu hòa: Hai bên sẽ cùng tiến lại bắt tay, thể hiện tinh thần thượng võ "dĩ hòa vi quý" của người Việt. Sau cùng, ban tổ chức sẽ trao giải thưởng cho kỳ thủ thắng cuộc và tặng quà (thường là tiền thưởng hoặc lộc thánh) cho đội ngũ đóng vai Cờ người.
>>> Tìm hiểu thêm: Cách chơi đập niêu đất trong lễ hội truyền thống Việt Nam
V. Các quy tắc đặc biệt và lưu ý tại hội cờ người
Điều làm nên sự khác biệt của Cờ người chính là những quy tắc ngầm mang tính biểu diễn.
Quy tắc "ăn quân" kết hợp võ thuật
Khi một quân này "ăn" quân kia, đây là cao trào của màn trình diễn. Hai người đóng vai quân cờ sẽ thực hiện một màn giao đấu võ thuật giả lập. Người bị ăn sẽ "thua" sau vài chiêu thức và rời khỏi sân, nhường vị trí cho quân thắng. Nếu là cờ người võ thuật chuyên nghiệp, các màn giao đấu này rất kịch tính và đòi hỏi người tham gia phải có nền tảng võ học.
Những lỗi thường gặp khi tổ chức
Khi giới thiệu trò chơi cờ người, cần lưu ý tránh những lỗi như: Tổng cờ hô sai nước đi, người đóng quân cờ di chuyển nhầm vị trí, hoặc các màn biểu diễn võ thuật quá hời hợt, làm mất đi khí thế của trận đấu.
VI. Hình ảnh minh họa không khí cờ người
Giữa sân đình rực rỡ cờ hoa, 32 nam thanh nữ tú trong trang phục lính thú xưa đang đứng nghiêm trang như tượng dưới ánh nắng xuân. Nổi bật ở giữa là hai vị Tướng soái oai phong lẫm liệt. Tiếng trống trận vang lên dồn dập, một quân Mã múa đường đao loang loáng lao tới "kết liễu" quân Tốt đối phương trong tiếng hò reo tán thưởng của hàng ngàn người dân vây quanh.
Cờ người không chỉ là trò chơi giải trí mà còn là niềm tự hào văn hóa, nơi lưu giữ hồn cốt dân tộc. hy vọng bài viết giúp bạn hiểu và yêu thêm nét đẹp truyền thống của các lễ hội việt nam. Đừng quên tham khảo cách chơi của nhiều trò chơi dân gian khác cùng chúng tôi.
